دیوِ صاحب نگین (جستجوی خاتم سلیمان نبی در تاریخ و ادب)

This study is an exploration of early literary, historical, exegetical, and mystical sources concerning the origins, nature, and narratives of the story of the “ring or seal of Solomon.” In early Persian literary texts as well as in certain classical historical, exegetical, and mystical works—both in Persian and Arabic—there are numerous references to the khātam (seal) of Solomon the Prophet, along with various reports and tales describing the episode of “the seal, Solomon, and the demon.” However, these sources contain no explicit statements or direct indications about the “clear and original origin” of the story of Solomon’s seal or about how its narratives and tales found their way into literary, exegetical, and historical texts. Neither the Quran nor the Bible—the most authoritative and sacred scriptural and exegetical sources—mentions Solomon’s seal, and it remains unclear exactly which sources underpin the accounts concerning Solomon’s ring and its details as presented in classical historical, exegetical, and literary works. This article represents an effort to uncover answers to this very question.

این نوشتار، جستجویی است در منابع ادبی و تاریخی و تفسیری و عرفانی متقدم درباب منشأ وماهیت و روایات داستان «انگشتری یا خاتم سلیمان نبی». در متون متقدم ادب فارسی و نیز در بعضی متون تاریخی و تفسیری و عرفانی کهن (اعم از فارسی و عربی)، به «خاتم» سلیمانِ نبی اشارۀ بسیار و روایات و حکایاتی نیز در پیوست و شرح واقعۀ «خاتم و سلیمان و دیو» نقل شده است. در این منابع، در بابِ «منشأ روشن و نخستینِ» اصل ماجرای «خاتم سلیمان» و چگونگی راه‌یافتن «روایت وحکایت‌های آن» به متون ادبی و تفسیری و تاریخی، اشاراتی مستقیم و اظهاراتی صریح بیان نشده است. در قرآن کریم و کتاب مقدس نیز که اصیل‌ترین و مقدس‌ترین منابع دینی و تفسیری‌اند، نامی از خاتم سلیمان به میان نیامده است و دقیقاً هم معلوم نیست اساس روایات و حکایاتی که دربارۀ نگین سلیمان و جزئیات آن نگین در منابع کهن تاریخی و تفسیری و ادبی بیان می‌شود، از چه مأخذ یا مآخذی نقل شده است. این مقاله، تلاشی است در پی‌بردن به پاسخ همین پرسش.  .