سنت تفسیری برجای مانده از معتزله در تفاسیر شیعی و سنی

Mu'tazilite interpretive tradition not only has widely remained inImāmi interpretive tradition, but also has shown the main formative factor of ImāmiInterpretive Imāmi tradition. In the present article, the author is going to review Al-Tahdhib fi TafsÐr Al-Qur’an by HākemJashmi and al-Kashāf by Zamakhshariin order to prove thatMu'tazilite interpretive tradition has been absorbed in many of Imāmi and Sunni interpretive traditions. In this regard, the author, first of all, present some proofs and examples to examine the impact of Jashmi’sTahdhib on Tabarsi’sMajma’al-Baiān. Then, he continues with studying how much Rāzi has been affected by Zamakhshari’sal-Kashāfin his book Mafātih al-Gheib. Finally, in two annexes he provides the interpretation of Monāfequn surah in Jashmi’sTahdhib and Rāzi’s quote about Vāhedi’sal-BasÐt and Zamakhshari’sal-Kashāf.

سنت تفسیری معتزله نه تنها به طور گسترده در سنت تفسیری امامیه باقی مانده است، بلکه شکل دهنده اصلی سنت تفسیری امامیه را نشان می دهد. نویسنده در نوشتار حاضر با بررسی دو کتاب تفسیری التهذیب فی تفسیر القرآن از حاکم جشمی و الکشاف زمخشری اثبات می کند که سنت تفسیری معتزلی در سنت های عمده تفسیری امامیه و اهل سنت جذب شده است. در راستای این هدف، نویسنده ابتدا با ارائه دلایل و شاهد مثال هایی، تأثیر تهذیب جشمی بر مجمع البیان طبرسی را مورد مداقه قرار می دهد. سپس در ادامه، تکیه رازی در مفاتیح الغیب بر الکشاف زمخشری را بررسی می نماید. وی در انتهای نوشتار جهت نشان دادن این تأثیرات، در قالب دو پیوست الف و ب، تفسیر سوره منافقون در تهذیب جشمی و نقل قول رازی از البسیط واحدی و الکشاف زمخشری را ارائه می دهد.