مساجد ایران و آسیای مرکزی

"مشاهدهء این‌چنین مساجد و چیزهای مشابه که تقریبا در بافت آن‌ها از تکنولوژی‌های پیشرفته‌ای هم اسفتاده‌ نشده غیر منتظره نیست مانند مسجد جامع ستون‌دار استخر؛این‌جا می‌توان با احتیاط گفت که از بین تمام‌ شهرهای بزرگ ایران و آسیای مرکزی فقط در اصفهان‌ طرح یک مسجد قدیمی که از نظر باستان‌شناسی‌ اهمیت بیش‌تری دارد پیدا شده درحالی‌که اطلاعات‌ به دست آمده در مورد منابع تاریخی سایر مساجد بسیار کم و محدود است. مسجد جامع اصفهان که شاید یکی از پدیده‌های‌ انقلابی که نشانگر تحول و تکامل در طرح‌های‌ مسجدسازی بوده با استفاده از طرح‌های موجود هرکدام‌ دارای چهار ایوان مشرف به حیاط دارد؛مهم‌ترین مسئله‌ در ساخت این چهار ایوان که مشرف به حیاط مسجد ساخته شده این است که چگونه مورد استفاده قرار می‌گرفته درحالی‌که یکی از قدیمی‌ترین طرح‌ها به حساب می‌آید و به نظر می‌رسد که از طرح‌های‌ پارسیان و غزنویان گرفته شده باشد،با این تفاوت بزرگ‌ که کیفیت فضایی بین اتاق‌های مجاور به ایوان‌ها در قصرها با آنچه که در مساجد وجود دارد متفاوت است‌ بدین معنا که در مساجد برای این که نمازگزاران بتوانند در صف‌های طولانی و موازی در مقابل قبله قرار گرفته و عبادت کنند موانع کم‌تری وجود دارد. اگرچه توسعهء اقتصادی در آسیای مرکزی روی‌ مجتمع‌های ساختمانی مانند مردسه‌ها و بازارها تأثیر گذاشته اما شاه عباس هزینهء زیادی روی توسعه و گسترش اصفهان در اواخر قرن 16 صرف کرد که در این‌ رابطه مساجد بزرگ مانند(مسجد امام)بود که به عنوان‌ قطبی برای جای دادن انبوه مردم در خود در کنار بازار و میدان ساخته شد.".