عرفان نظری و نقوش هنرهای کاربردی در معماری اسلامی ایران

"10 بورکهارت طرح کاملا گویایی‌ مبتنی بر نظریات عرفانی اسلامی به‌ ویژه نظریات وحدت وجود و شهود و نیز تلفیقی از نظریات حروفی،که‌ ابن عربی واضع و تلفیق دهنده و نماینده‌ی آنها با حروف 28 گانه‌ی‌ الفبای عربی و منزل‌های بیست و هشت گانه‌ی ماه با ارتباط منظم‌ بین آنهاست،ارائه می‌دهد(طرح‌ شماره یک)،شکل نمادین آنها در طول تاریخ هنر اسلامی ایران و در نمای بناهای اسلامی به صورت‌ فراوان و با شکلی رمز گونه طراحی‌ شده‌اند که بیانی گویا از اعتقادات‌ هنرمندان عارف و خلاق این گونه‌ آثار پر ارزش هستند. این ابیات قسمت ازاره‌های سردر و رودی مسجد را مزین ساخته‌اند که‌ علاوه بر موزون بودن قالب،محتوای آن بیانی عرفانی از تجلی چنین بنایی‌ و به عبارتی حکمت معماری و تزیینات به کار رفته در آن را نیز به صورت‌ زیبا تبیین می‌کند: مسجد جمعه است یا عرش برین‌ فادخلوها بسلام آمنین مسجد جمعه است یا معراج جان‌ سجده گاه خاکی افلاکیان قاب قوسین است و خلوتگاه دل‌ طور سینای کلیم الله دل دل نظرگاه جمال است و جلال‌ مظهر ذات و صفات هر کمال عرش اعظم بارگاه کبریا شه نشین خلوت خاص خدا قبله گاه حاجت اهل یقین‌ تکیه گاه دولت ارباب دین پیشگاه کعبه صدق و صفا پیشطاق مسجد اقصاء ما طاق ایوان و رواق از بهر چیست‌ تا بدانی کاندرون خانه کیست بانی از فیاض فیضش بر دل است‌ بهر رغبت زینت خشت و گل است دل تجلیگاه انوار خداست‌ مسجد اقصی و عرش کبریاست مطلع اشراق نور سرمدی‌ مهبط جبرئیل وحی ایزدی (مولوی،مثنوی معنوی،دفتر سوم) تصویر-1 شمسه گردان مقبره سلطان ابو الوفا تقسیمات دوازده گانه‌ (داخل هر یک نام و لقب امامان شیعه است).".