دانشنامه نگاری نشانه تحول فرهنگی در جامعه

"در دستور کار تألیف این کتاب،که به منزلهء دستور العمل در دیباچهء آن آمده است،از مؤلفان خواسته شده که شرح احوال و اخبار اساتید علوم و مشایخ فنون از علمای اسلام و سایر ادیان همراه با نوادر تاریخ و لطایف،حکایات،اشعار برجسته و آثار مهم آنان بر اساس اصول معتبر و مدارک قابل اعتماد،جمع آوری و تألیف شود مفاتیح العلوم از ابو عبدالله محمد خوارزمی،که آن را بین‌ سال‌های 367-371 ق برای ابو الحسین عبیدالله بن احمد عتبی،وزیر نوح بن منصور سامانی(حک:365-387)تألیف‌ کرد. ایرانیا شکوه گذشته‌ها،این لوح فشرده به دو زبان فارسی‌ و انگلیسی به بررسی تاریخ و هنر ایران باستان،از هزارهء سوم (به تصویر صفحه مراجعه شود) شاید قدیمی‌ترین دانشنامهء گونهء عربی احصاء العلوم اثر ابو نصر فارابی(وفات:339 ق)باشد که در نیمهء اول قرن چهارم تألیف شد. شاید بتوان گفت مجموعه‌های علمی که گاه در چند جلد برای آموزش کودکان و نوجوانان منتشر می‌شد،از جمله مجموعهء به من بگو چرا؟نوعی دانشنامه بودند یا دست کم زمینه‌هایی برای‌ تدوین این گونه آثار فراهم کردند؛اما نخستین گام در این راه، ترجمهء فرهنگنامهء طلایی برتاموریس پارکر،به سرپرستی‌ رضا اقصی بود که با همکاری جمعی از مترجمان تنظیم شد و به‌ همت سازمان کتاب‌های جیبی و موسسهء انتشارات فرانکلین‌ انتشار یافت. ظاهرا اصل‌ کتاب شامل موضوعات وسیعی بوده است،اما در ترجمهء آن به‌ سبب آن که مدخل‌های برخی حوزه‌ها،از جمله تاریخ و جغرافیا و مباحث هنری و اجتماعی و سیاسی و مردم‌شناسی آن برای‌ مخاطب غیر ایرانی تنظیم شده بود،از ترجمهء این بخش‌ها صرف‌ نظر شده و فقط به ترجمهء مدخل‌های علوم محض و تکنولوژی‌ پرداخته شده که به صورت الفبای فارسی به دنبال هم آورده شده‌ است." در این مقاله دایره المعارف تشیع که بانی آن ابوالفضل تولیت است نیز اشاره شده است ایشان در ابتدا بنیاد طاهر را برای تدوین دایره المعارف بنا کردند.