برآمدن تصوف اولیه: مروری بر پژوهش های جدید درباره ابعاد اجتماعی تصوف

By the late mediaeval period, Sufism (sometimes defined as Islamic mysticism) was a clear presence in every Muslim town or village, and Sufis were present in many different levels of Muslim society. However, if we were to look back to the earliest centuries of Islamic history, it becomes increasingly harder to find evidence of individuals going by the description of ‘Sufi’. Individuals with the name appear around the late eighth century C.E., but we only start to see the rise of a particular group using that name in the mid-ninth century. But how and why did Sufism rise in this period, and what were the reasons behind its growing importance for Muslim society? By looking at the contributions of scholars in recent decades, the author of this article will try to trace the development of Sufism from its early origins, up to its consolidation as a visible social institution during the 12th century. He makes an attempt to focus more on the evolution of Sufism as a social group and a body of tradition, rather than focusing on the development of mystical thought and teachings. Hence, the main argument of the article is thatto study the formation of Sufism, one must consider its link with the more general change in the Islamic traditions and schools of thought. Before addressing the main issues, the author is going to note some points about studying Sufism in the contemporary era.

در اواخر دوره میانه، تصوف حضوری آشکار داشت و صوفیان در بسیاری از سطوح جامعه اسلامی حاضر بودند. با این حال، اگر قرار باشد نگاهی به پس افکنیم و به سده های نخستین تاریخ اسلام بنگریم، به ندرت شواهدی را می یابیم پیرامون افرادی که با توصیف شناخته شده از صوفی همخوانی داشته باشند. افرادی با نام صوفی در حدود اواخر سده هشتم میلادی ظهور کردند، لیکن تنها در اواسط سده نهم میلادی است که تازه شاهد برآمدن گروهی ویژه هستیم که از این نام بهره می جویند. اما چگونه و چرا تصوف در این دوره سربرآورد، و دلایل دخیل در افزایش اهمیت آن برای جامعه اسلامی چه بود؟ نویسنده در نوشتار حاضر می کوشد تا با نگاهی به پژوهش های محققان در دهه های اخیر، سیر تکامل تصوف را از خاستگاه های اولیه اش تا تثبیت آن به مثابه یک نهاد اجتماعی آشکار در طول سده دوازدهم، پی گیرد. وی تلاش می کند تا به جای آنکه بر تکوین اندیشه و آموزه های صوفیانه تمرکز کند، همّ خود را بیشتر معطوف بر تکامل تصوف به مثابه یک گروه اجتماعی و پیکره ای از سنت نماید. از این رو، بحث اصلی مقاله این است که پژوهش در باب شکل گیری تصوف می بایست پیوند آن را با تحول کلی تر سنت ها و مکاتب فکری اسلامی در نظر آورد. نویسنده پیش از پرداختن به مطالب اصلی، نکاتی را پیرامون پژوهش درباره تصوف در دوره معاصر متذکر می شود.