کلام شیعی و گفتمان معتزلی (ملاحظاتی در باب مسئلۀ تأثیرپذیری کلام امامیه از کلام معتزله)

The relation between Shia theology and Mu›tazila theology, and in particular the influence of Mu›tazila theology system on Imamiya theology has been one of the most controversial issues in the history of Shia theology. Various, sometimes contradictory, ideas have been expressed with regard to this issue. In this paper, first, the various views expressed on this issue by various scholars over the past decade have been summarized and reported. And then, the author explains his chosen view in this regard. According to the author, Imamiya›s official theologians, particularly since Sheikh Mufid›s (d: 413 AH) time, have gradually become influenced by the «Mu›tazila theological discourse» at the stage of explaining and writing about beliefs and discussing theological issues. It means that while in the matter of doctrines and principles of belief they were quite independent, they have used Mu›tazila›s mind, language, expression, and theological systemin their own choice of words, and have presented theological issues in Mu›tazila›s special way of thinking and writing. This effect was due to the common theology knowledge of the time of the theologians which force the Imamiya theologians to have the same language, speech and style of Mu›tazila›s, and also due to the informed choice of Mu›tazila›s theological method as the best method of discussing theology at that time.

نسبت بین کلام شیعه و کلام معتزله، و بطور خاص مسألۀ تأثیرپذیری کلام امامیّه از نظام کلامی معتزله، در زمرۀ بح ثبرانگیزترین مسائل تاریخ کلام شیعه بوده و هست و آراء مختلف و گاه متضادّی نیز در باب آن ابراز شده است. در این نوشتار، نخست، دیدگاههای گونا گونی که در چند دهۀ گذشته از سوی محقّقان مختلف در خصوص این مسأله بیان گردیده بطور خلاصه تدوین و گزارش شده است و پس از آن، نویسنده، دیدگاه منتخب خود در این باره را توضیح داده است. به باور نگارنده، متکلّمان رسمی امامیّه بطور خاص از زمان شیخ مفید )د: 413 ه .ق.(، به تدریج، در مرحله تبیین و تحریر مسائل اعتقادی و پرداخت به مباحث کلامی، تحت تأثیر «گفتمان کلامی معتزله » قرار داشته اند؛ یعنی در کلا مورزی خود، از ذهن و زبان و بیان و نظام کلامی معتزله بهره گرفته اند، و به شیوۀ نگرش و نگارش خاصّ  آنها مسائل و مباحث کلامی را ارائه نموده اند، در عین حال که از حیث آموزه ها و اصول اعتقادی مستقلّ بود هاند. این اثرپذیری، هم بنا به اقتضای دانش کلاممرسومِ زمانۀ آن متکلّمان بوده که ایجاب می کرده متکلّمان امامی نیز به همان زبان و بیان و سبک معتزلی، کلام ورزی و تکلّم کنند، و هم به سبب انتخاب آ گاهانۀ روش کلامی اعتزالی به عنوان برترین روش رایجِ عصر در پرداخت به علم کلام. .